Çocuklarda Alerji: Gıda Alerjisi mi, Alerjik Nezle mi?

“Çocuğum alerjik mi?” sorusu, öksürük, burun tıkanıklığı ya da bir gıdayı yemeyi reddetme sonrasında sık sorulur. Ancak çocuklarda alerji denince akla gelen iki farklı tablo vardır ve ikisi sıklıkla birbirine karıştırılır: gıda alerjisi ile alerjik nezle. Bu yazıda bu iki tablonun nasıl ayrıldığını, evde neler yapılabileceğini ve hangi belirtilerde acil yardım gerektiğini ele alıyorum.

Önce şunu söylemek gerekiyor: Aynı belirtiler farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Burada hiçbir tablo tanılanmaz; amaç, ebeveynin gördüğü tabloyu tanıması ve hekime gittiğinde anlatabilecek şekilde hazırlamasıdır.

İlk ayrım: gıda alerjisi mi, alerjik nezle mi?

Alerjik nezle, burnun alerjene verdiği tepkidir. Burun kaşıntısı, tekrarlayan hapşırık, berrak ve sulu burun akıntısı, gözlerde kaşıntı ya da sulanma ve kulak bölgesinde kaşıntı bu tablonun tipik belirtileridir. Belirtiler mevsimle birlikte değişebilir; bazı çocuklarda yıl boyu sürebilir. Üst solunum yolu enfeksiyonu sırasında görülen öksürük ve hırıltı ise farklı bir tablonun işaretidir.

Gıda alerjisi ise farklı bir zamanlama gösterir: Belirtiler genellikle gıdanın yenmesinden dakikalar içinde ya da birkaç saat sonra ortaya çıkar. Deride kızarıklık, kabarcık, kaşıntı, yüzde ya da dudaklarda şişlik; karında ağrı, kusma, ishal; göğüste öksürük, hırıltı, nefes darlığı görülebilir. Daha ağır tablolarda çocuğun rengi solabilir, kendini zayıf hissedebilir ve bilinci bulanabilir.

Gıda alerjisinde fark edilen özellikler

Gıda alerjisi olan bir çocukta tepki genellikle aynı gıdayla tekrarlanır ve miktarıyla belirgin biçimde ilişkili değildir; çok az miktarda bile tepki görülebilir. Ayrıca alerji, çocuk büyüdükçe bazı gıdalarda zamanla kaybolabilir. Bu yüzden eski bir gıda listesi üzerinden karar vermek doğru olmaz.

Bu özellikler, gıda alerjisini enfeksiyonlardan ayırmada yardımcı olur. Çocuk bir gıdanın ardından her seferinde aynı biçimde kusuyorsa, dudaklarında şişme oluyorsa ya da cildinde tekrarlayan kabarcıklar çıkıyorsa bu durum hekime mutlaka bildirilmelidir. Hangi gıdaların dikkat edileceği ya da hangi testlerin yapılacağı, öykü ve muayene birlikte değerlendirildikten sonra hekim tarafından belirlenir.

Alerjik nezle: en sık karıştırılan tablo

Çocuklarda üst solunum yolu enfeksiyonları çok sık görülür ve çoğu zaman burun tıkanıklığı, burun akıntısı ve öksürükle seyreden bir tabloya yol açar. Bu tablo sık sık “alerji” sanılır. Öte yandan gerçek bir alerjik nezle de sık üst solunum yolu enfeksiyonu sanılabilir. Ayrım için öykü yardımcıdır: Alerjik nezlede hapşırık belirgindir, kaşıntı ön plandadır, geniz akıntısına bağlı öksürük olabilir, ateş ve kas ağrısı beklenmez ve antibiyotik verilse bile tablo düzelmez.

Alerjik nezle, astım gelişimi açısından risk taşıyan bir tablodur. Bu nedenle tekrarlayan öksürük, gece ortaya çıkan nefes darlığı ya da egzersizde beliren hırıltı varsa çocuğun değerlendirilmesi gerekir. Yalnızca ilaca güvenmek yerine, çevresel etkenlerin azaltılması da tablonun seyrinde belirleyici olabilir. Sık tekrarlayan burun tıkanıklığı çocuğun uykusunu, okulda dikkatini ve kulak sağlığını doğrudan etkiler; bu yüzden tablo hafife alınmamalıdır.

Bu ayrımın pratik bir karşılığı vardır: Çocuğunuz yıl içinde defalarca “soğuk algınlığı” geçiriyorsa ve her seferinde burun tıkanıklığı, hapşırık ve göz kaşıntısı oluyorsa, alerjik nezle düşünülmesi gereken bir tablo olabilir. Yine de bu, hekimin değerlendirmesiyle netleşecek bir konudur.

Kabarcıklı döküntü her zaman alerji mi?

Kaşıntılı kabarcıklı döküntü görüldüğünde çoğu ebeveyn ilk olarak alerjiyi düşünür. Oysa çocuklarda kabarcıklı döküntünün nedeni çoğu zaman bir enfeksiyondur; çocukluk çağındaki viral enfeksiyonlardan sonra sık görülür. Fiziksel etkenler, ilaçlar, böcek sokması, güneşe maruz kalma ve tahriş edici maddeler de aynı tabloyu oluşturabilir. Egzama ise bazen alerjiyle ilişkili olur, bazen atopik cilt yapısıyla seyreder, bazen de cilt bakımıyla ilgili bir sorundur.

Bu yüzden döküntü gördüğünüzde “alerji” ya da “alerji değildir” demek yerine, ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, nelerin tetiklediğini ve çocuğun genel durumunu hekime anlatmak çok daha doğrudur. Gerekli görüldüğünde alerji testleri istenebilir; ancak bir testin pozitif çıkması tek başına, çocuğun o gıdaya gerçekten alerjisi olduğu anlamına gelmez.

Döküntü çıktığında fotoğrafını çekmek, o gün hangi gıdaların yenildiğini ve neler yapıldığını not etmek sonradan çok işe yarar. Tek bir döküntü epizodu tek başına alerji anlamına gelmez; ancak tekrarlayan bir tablo varsa bu kayıt hekimin değerlendirmesinde önemli yer tutar.

Evde alınabilecek önlemler

Alerjik nezlede evde alınabilecek önlemler vardır. Yastık ve yatak takımlarında biriken ev tozu, en sık maruz kalınan alerjenlerdendir; yastık kılıfları ve çarşafların sık yıkanması, yatağın düzenli havalandırılması bu yükü azaltır. Evde hayvan besleniyorsa alerjik çocuğun uyuduğu odaya girmesine izin verilmemelidir. Küf, nem ve sigara dumanı da belirtileri alevlendirebilir; dumanlı ortamlardan uzak durulmalıdır.

Bu önlemler gıda alerjisinde işe yaramaz. Gıda alerjisi olan çocukta maruziyetin azaltılması, doktorunuzla konuşularak hazırlanan bir planın parçasıdır; evde kendi başınıza uyguladığınız diyetler çocuğun büyümesini olumsuz etkileyebilir. TRT’de yayımlanan Çocuk Alerjisi programında da erken çocukluk alerjisi ve evde alınabilecek önlemler ele alınmaktadır.

Taşınma yoluyla gelen alerjenler de göz ardı edilmemelidir. Dışarıdan gelen kıyafetler, ayakkabılar ve oyuncaklar üzerinde eve toz ve polen taşınabilir. Eve girişte ayakkabı değiştirmek, kumaş oyuncakları düzenli yıkamak ve yatak odasını günlük havalandırmak küçük ama kalıcı fark yaratır.

Bazı çocuklarda belirtiler yıl boyu sürerken kimilerinde belirli mevsimlerde artar. Hangi düzenin geçerli olduğunu fark etmek, alınacak önlemlerin zamanlamasını doğru kurmak için yardımcı olur.

Acil yardım gerektiren belirtiler

Alerjik reaksiyonlarda bazı belirtiler hızlı ilerleyebilir. Nefes darlığı, hırıltılı solunum, boğuk öksürük, dudak ya da dilin şişmesi, yüzde yayılan şişlik, bilinç bulanması, çocuğun kendini zayıf hissetmesi ve solukluk görülmesi acil durumlardır; bunlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Ateş, halsizlik ve deri döküntüsünün bir arada görülmesi ise enfeksiyonlarda da karşımıza çıkabilir. Hangi tablonun söz konusu olduğundan emin olamadığınız durumlarda randevu bekleyerek vakit kaybetmek yerine aynı gün hekime başvurmanız gerekir. Nefes darlığı, ses değişikliği ya da yüzde şişme gibi belirtiler varsa ise hiç beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Kısaca

• Alerjik nezlede burun ve gözlerde kaşıntı, tekrarlayan hapşırık ve berrak burun akıntısı görülür; ateş beklenmez.
• Gıda alerjisi çoğu zaman gıdanın yenmesinden kısa süre sonra başlayan belirtilerle ortaya çıkar ve aynı gıdayla tekrarlanır.
• Kaşıntılı kabarcıklı döküntü çoğu zaman enfeksiyondur; alerji tek olasılık değildir.
• Alerjik nezlede yatak çevresi, ev hayvanları, nem ve duman uzak tutulmalıdır.
• Gıda alerjisi varsa diyet değişiklikleri hekimle birlikte planlanmalı, evde tek başına uygulanmamalıdır.
• Nefes darlığı, dilin şişmesi, ses değişikliği ya da bilinç bulanması varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Alerji, çocukluk çağında sık görülen ve doğru anlaşıldığında büyük ölçüde yönetilebilir bir durumdur. Şikâyetin başlangıcını, nelerin tetiklediğini ve ailede benzer belirtili başka bireyler olup olmadığını not ederek randevu aldığınızda görüşmemiz daha verimli olur.