Çocukluk Çağı Alerjileri

Çocuk alerjisi, çocuğun bağışıklık sisteminin vücuduna giren ve çoğu insanda zararsız olan bir maddeye karşı abartılı bir yanıt vermesiyle ortaya çıkar. Bu yanıt; kızarıklık, kaşıntı, burun tıkanıklığı, hırıltı, göz yaşarması ya da karın ağrısı gibi belirtilerle kendini gösterir. Çocukluk çağı alerjileri, çocukluk döneminde en sık karşılaşılan sağlık sorunlarından biridir ve anne babaların en çok zorlandığı konulardan biri olması nedeniyle ayrı bir başlıkta ele alınmayı hak eder.

Bu sayfada çocuk alerjisi nasıl gelişir, hangi yaşlarda ve kimlerde daha sık görülür, alerjik nezle ile astım ve egzama arasındaki fark nasıl anlaşılır, evde hangi önlemler alınabilir ve hangi durumlarda mutlaka hekime başvurulması gerektiği anlatılmaktadır. Burada bir tanı konulmaz ve hangi yaklaşımın uygun olduğuna hekim karar verir; çünkü bir çocuğun neye alerjisi olduğunu yalnızca muayene, öykü ve gerektiğinde tetkiklerle hekim belirler.

Çocuk alerjisi nasıl gelişir?

Bağışıklık sistemi, vücudun dışarıdan gelen maddeleri tanımak ve gerektiğinde onlara karşı savunma yapmakla görevlidir. Alerji gelişiminde genellikle şu yol izlenir: çocuk bir maddeyle ilk kez karşılaşır, bağışıklık sistemi bu maddeyi tehdit olarak işaretler ve ona karşı antikor üretir. Bağışıklık sisteminin bu şekilde öğrenmesi, yani alerjen olarak tanıması, çoğu zaman çocuğun ilk yıllarında gerçekleşir.

Alerjik tepki, o maddeyle yeniden karşılaşıldığında ortaya çıkar. Bağışıklık hücreleri bu kez çok daha hızlı ve güçlü bir yanıt verir; göz, burun, cilt, solunum yolları ya da bağırsak mukozasında iltihabi bir reaksiyon başlar. Bir alerjinin hafif ya da ağır olması, tepkinin ortaya çıktığı organla çok ilgilidir: ciltteki kızarıklık rahatsız edici olabilir, ama aynı süreç solunum yollarında olduğunda daha acil bir konudur.

Bu tablo bulaşıcı değildir; yani alerjisi olan bir çocuk, çevresindeki çocukları hasta etmez. Aynı şekilde alerji, bağışıklığın zayıf olduğunun işareti değildir. Tam tersine, bağışıklık sistemi fazla çalışan bir organ gibi davranır: görevi enfeksiyonlarla savaşmak olan bu sistem, bazı çocuklarda zararsız maddeleri de tehdit olarak algılar. Alerjik nezle belirtileri bazen üst solunum yolu enfeksiyonlarıyla karışabilir. Tekrarlayan veya uzun süren yakınmaların nedeni hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Hangi yaşlarda ve kimlerde görülür?

Erken çocukluk dönemi, besin kaynaklı alerjilerin en sık görüldüğü dönemdir. Bu yaşlarda bağırsak mukozası henüz olgunlaşmamıştır. Yedi yaşından sonra ise solunum yolu alerjileri öne çıkar: çocuklar dışarıda daha çok maruz kalır, toz, polen, hayvan tüyü ve soğuk hava gibi uyaranlarla daha yoğun karşılaşırlar.

Alerji yatkınlığının ailesel bir boyutu vardır. Anne ya da babanın alerjik nezleleri, astımı ya da egzaması varsa, çocukta benzer bir tablo görülme olasılığı genel olarak daha yüksektir. Bu bir kusur değildir; bağışıklık sisteminin kalıtımla gelen bir yatkınlığını gösterir. Aynı şekilde, bir çocukta egzama, alerjik nezle ve astımın bir araya gelmesi de sık görülür; çünkü bu üçü aynı alerjik zeminin üzerinde gelişebilir.

Alerjik nezle, astım ve egzama nasıl ayırt edilir?

Bu tabloları ayırt etmek, doğru yönlendirme için çok önemlidir. Belirtiler benzer görünse de neyin tetiklediği ve nasıl seyrettiği farklıdır.

• Alerjik nezlede burun tıkanıklığı, tekrarlayan hapşırma, berrak ve sulu burun akıntısı, gözlerde kaşıntı ve sulanma öne çıkar. Belirtiler genellikle mevsimlerle ilişkilidir: ilkbaharda ağaç polenleri, yaz aylarında ot tozları, kışın ise kapalı ortamdaki uyaranlar ön plana çıkar.
• Astımda en karakteristik bulgu, çocuk sakin olduğunda bile gelen hırıltıdır. Öksürük, nefes darlığı, göğüste sıkışma hissi ve gece ya da sabaha karşı artan öksürük eşlik edebilir. Egzersiz ve soğuk hava, mevcut yakınmaları belirgin biçimde artırabilir.
• Egzamada ciltte kaşıntılı, kızarık, zaman zaman sulanan ve kabuklanan lekeler görülür. Öne çıkan bölgeler yaşla değişir: bebeklerde yüz ve saçlı bölge, büyük çocuklarda dirsek ve diz boşlukları, ergenlikte ise sırt ve eller.
• Gıda kaynaklı şüphede belirtiler genellikle gıdanın alınmasından kısa süre sonra ortaya çıkar; karın ağrısı, kusma, ishal ya da deride döküntü şeklinde olabilir. Hangi gıdanın sorumlu olduğunu ailece tek başınıza belirlemek çoğu zaman mümkün değildir.

Belirtilerin zamanlaması ve dağılımı, ayrımda oldukça yardımcıdır. Yılın belli aylarında beliren ve aralıklarla tekrarlayan yakınmalar mevsimsel bir örüntüye işaret eder. Yıl boyu devam eden, ancak üst solunum yolu enfeksiyonlarının sıklığının belirgin biçimde arttığı dönemlerde görülen yakınmalar ise alerjik zemin üzerine binen enfeksiyonlarla ilişkili olabilir. Bu iki örüntü bazen iç içe geçtiği için, muayene sırasında çocuğun geçmiş birkaç ayını konuşarak anlatmak hekim için çok kıymetlidir.

Evde alınabilecek önlemler

Evde alınacak önlemler, çocuğun maruziyetini azaltmaya ve günlük konforunu artırmaya yöneliktir. Bunların hiçbiri hekimin yerine geçmez; ancak yaşam kalitesini belirgin biçimde iyileştirebilir.

• Evde sigara içilmemelidir. Tütün dumanı, çocukların en sık maruz kaldığı ve solunum yolu yakınmalarını belirgin biçimde artıran çevresel etkendir.
• Toz alerjenlerine karşı yastık ve yatak örtüleri sıcak suyla yıkanmalı, yastık kılıfları sık sık değiştirilmelidir. Halı yerine kolay temizlenen zemin kullanmak ve evi düzenli havalandırmak işe yarar.
• Evcil hayvan bulunan evlerde hayvanların yatak odasına girmesine izin verilmemelidir. Yatağa girmesini engellemek, alerjen yükünü azaltmanın en etkili yollarından biridir.
• Çocuk odasında parfüm, deodorant, oda spreyi ve güçlü kokulu temizleyiciler kullanılmamalıdır. Bu maddeler özellikle solunum yolu yakınması olan çocuklarda hırıltıyı tetikleyebilir.
• El, yüz ve saç dışarıdan döndükten sonra suyla yıkanmalıdır. Elleri yıkamak, göz ve ağza dokunma alışkanlığı olan çocuklarda bulaş yoluyla gelen alerjenlere maruziyeti azaltır.
• Diyet kısıtlaması konusunda acele edilmemelidir. Bazı gıdalara karşı bir şüphe varsa, çocuğun sofrasını siz kendi başınıza sınırlamamalısınız; besin kısıtlaması büyümeyi doğrudan etkiler ve hangi gıdanın çıkarılacağına hekim karar vermelidir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Bazı tablolar izleme ve bekleme ile yönetilebilir; bazıları ise beklemeye gelmez. Aşağıdaki belirtiler ağır alerjik reaksiyonun (anafilaksi) işareti olabilir; böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun:

• Nefes alma güçlüğü, hırıltı, göğsün içeriden çekilmesi ya da dudak ve yüzün morarması.
• Yüz, dudak, dil veya boğazın aniden şişmesi, sesin değişmesi ya da yutkunma güçlüğü.
• Bir gıdanın ardından kısa sürede kusma, karın ağrısı ve tüm vücudu kaplayan döküntünün birlikte gelmesi.

Aşağıdaki durumlarda ise randevu alarak hekime başvurmanız gerekir:

• Gece uykusunu bozan, gündüz enerji düşüklüğüne yol açan sürekli öksürük, sık kulak enfeksiyonu ya da büyüme-gelişme geriliği varsa alerjik tablolar değerlendirilmelidir.
• Belirtiler mevsimlerle birlikte belirgin biçimde artıp azalıyorsa, enfeksiyonlarda görülmeyen bir örüntü söz konusudur ve hekime başvurulması gerekir.

Sık yapılan hatalar

1. “Bir de biz de bir şey deneyelim” yaklaşımı. Alerji düşünüldüğünde çevreden önerilen ürünleri, bitkisel karışımları ya da reçetesiz ilaçları kendi başınıza çocuğa uygulamak hem yanlış olabilir hem de alerjik reaksiyonu şiddetlendirebilir.
2. Her hapşırmayı alerji sanmak. Üst solunum yolu enfeksiyonları da çok sık görülür ve benzer belirtiler verir; bu ayrımın hekim tarafından yapılması gerekir.
3. Anlatıyı toparlamamak. Belirtiler günler içinde tek cümleye sığdırılırsa, alerjinin hangi uyaranla ilişkili olduğunu anlamak zorlaşır. Fotoğraf, kısa video kayıtları ve basit bir günlük, anlatıyı zenginleştirir.
4. Reçetesiz ilaçları düzenli kullanmak. Antihistaminik türü ilaçlar bazı durumlarda uygun olsa da doğru seçim ve kullanım süresi hekim tarafından belirlenir; enfeksiyon ile alerji ayrımı yapılmadan kullanılan ilaçlar iyileşmeyi geciktirebilir.

Sık sorulan sorular

Çocuğumda alerji mi var, yoksa sadece soğuk algınlığı mı?

İkisini ayırmak için birkaç ölçüte bakılır: belirtilerin mevsime bağlı olup olmadığı, ateş veya halsizlik gibi enfeksiyon bulgularının bulunup bulunmadığı, burun akıntısının berrak mı yoksa renkli mi olduğu. Bu ayrım çoğu zaman aile tarafından yapılamaz; muayene ve gerekirse bazı tetkiklerle hekim tarafından değerlendirilir.

Alerji testi yaptırmalı mıyım?

Alerji testleri ancak klinik öykü ile birlikte değerlendirildiğinde anlamlıdır. Tek başına bir test sonucunu yorumlamak doğru değildir, çünkü testin pozitif çıkması, o alerjenin çocuğunuzda gerçek bir alerjiye yol açtığı anlamına gelmez. Hangi incelemelerin gerekli olduğuna hekim karar verir.

Çocuğumun diyetini bir şeye karşı sınırlamalı mıyım?

Bunu kendi başınıza yapmamanız gerekir. Diyetten gıda çıkarmak, çocuğun büyümesi için gerekli besinleri de ortadan kaldırabilir. Hangi besinin sorumlu olduğunu düşünüyorsanız bunu hekime anlatın ve birlikte bir yol haritası çıkarın; beslenme, bu süreçte özellikle dikkat gerektirir.

Alerji, çocuğun büyümesini etkiler mi?

Yönetilmemiş alerjik tablolar, uyku düzenini bozarak iştahı ve büyümeyi dolaylı olarak etkileyebilir. Solunum yolu yakınmaları düzenli izlenmeyen çocuklarda gündüz aktivitesi de olumsuz etkilenir. Bu nedenle belirtilerin takibi ve gerektiğinde tedavinin hekim tarafından düzenlenmesi önemlidir.

Alerjisi olan çocuklar spor yapabilir mi?

Evet; alerjisi olan çocuklar düzenli fiziksel aktiviteye devam edebilir. Bunun için egzersiz sırasında nelere dikkat edileceği, çevre koşullarının nasıl değerlendirileceği ve yakınma olduğunda ne yapılması gerektiği hekiminizle konuşarak planlanmalıdır. Aktiviteyi kesmek yerine koşullara göre düzenlemek daha sağlıklı bir yoldur.