Astım ve Solunum Yolu Hastalıkları

Çocuklarda astım, çocuğun solunum yollarının belirli uyaranlara karşı aşırı daralması ve hassaslaşmasıyla ortaya çıkar. Solunum yollarının iç yüzeyi şişip iltihaplandığında hava dar bir borudan geçiyormuş gibi akar; bu da öksürük, hırıltı ve nefes darlığı olarak hissedilir. Çocuklarda astım, solunum yolu hastalıkları arasında en çok bilinen tablo ve anne babaların en çok tedirgin olduğu durumlardan biridir.

Bu sayfada çocuklarda astım nasıl oluşur, astım bronşiolitten ve geçici hırıltılardan nasıl ayrılır, hangi uyaranlar belirtileri tetikler, evde takip nasıl yapılır, bir astım atağı sırasında ne yapılması gerekir ve hangi durumlarda mutlaka hekime başvurulmalıdır anlatılmaktadır. Burada bir tanı konulmaz ve hangi yaklaşımın uygun olduğuna hekim karar verir; çocuğunuzun solunum durumu ancak muayene, öykü ve gerektiğinde tetkiklerle hekim tarafından değerlendirilir.

Çocuklarda astım nasıl ortaya çıkar?

Solunum yolları çocuklarda dar ve hassastır; çevresel etkilerden daha hızlı etkilenir. Astımda iki şey birlikte rol oynar. Birincisi, solunum yolunun iç yüzeyinde iltihaplanma ve ödem oluşmasıdır. İkincisi ise bu yolların normalde bulunması gereken genişlikte açılma eğiliminin kaybolmasıdır. Bu iki durum bir araya geldiğinde, çocuk normalde kolayca nefes aldığı hâlde, bazı uyaranlarla karşılaştığında zorlanır.

Çocuklarda astımın en sık görülen biçimi, belirtilerin çocukluk çağı boyunca değişmesi ve zamanla azalmasıdır. Küçük bebeklerde belirti bazen tek başına hırıltıdır; büyük çocuklarda ise öksürük, özellikle gece ve sabaha karşı artan öksürük, daha baskın bir yakınmaya dönüşür. Ergenlik dönemine gelindiğinde ise çoğu çocukta tablo belirgin biçimde geriler, ama bu süreçte solunum yollarının yapısı değiştiği için yakınmalar tamamen kaybolmayabilir.

Bu tablo çocuğun gündüz hayatını doğrudan etkiler. Gece uykusunun bölünmesi, gündüz yorgunluğu, okulda dikkat dağınıklığı, sınıftaki faaliyetlere katılamama ve arkadaşlarla oyun oynayamama gibi sonuçlar görülebilir. Bu nedenle çocuklarda astım yalnızca bir nefes sorunu değildir; büyüme, gelişim, uyku ve okul hayatıyla birlikte değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Erken dönemde düzenli takip, yakınmaların kontrol altına alınması ve çocuğun gündüz aktivitesinin korunması açısından büyük önem taşır.

Astım, bronşiolit ve geçici hırıltı nasıl ayırt edilir?

Çocuklarda hırıltı duyulduğunda akla ilk olarak astım gelir; oysa bebeklerde ve küçük çocuklarda en sık görülen neden viral enfeksiyonlara bağlı bronşiolittir. Bronşiolit, özellikle kış aylarında sık görülen ve bebeğin küçük hava yollarını tıkayan viral bir enfeksiyondur; hırıltı, öksürük ve hafif ateşle seyreder. Ayrıca çocuklarda enfeksiyon sırasında ortaya çıkan, çoğu zaman ilkbaharda geçen ve tekrarlayan geçici hırıltı tablosu da vardır.

Bu üç tablo birbirine benzediği için ayrım, ancak çocuğun muayenesiyle ve yakınmaların seyrini izleyerek yapılabilir. Geçici hırıltıda tabloda düzelme eğilimi vardır ve çocuk aralarda iyidir; astımda ise yakınmalar tekrarlayan biçimde, mevsimlerle ilişkili olarak ve uyaranlarla tetiklenerek ortaya çıkar. Astımı düşündüren en değerli özellik, yakınmaların “ne oldu, ne olmadı” biçiminde değil, düzenli ve tekrarlayan bir seyir izlemesidir.

Astımı hangi durumlar tetikler?

• Üst solunum yolu enfeksiyonları çocuklarda astım ataklarının en sık tetikleyicisidir. Soğuk algınlığı, boğaz enfeksiyonu ve boğazdaki salgı, alt solunum yollarındaki ödemi artırarak hırıltıyı tetikler.
• Alerjenler — ev tozu, polen, hayvan tüyü, küf — alerjik zemin üzerinde astımı olan çocuklarda yakınmaları belirgin biçimde artırabilir.
• Egzersiz bazı çocuklarda yalnızca hareket sonrasında öksürük veya hırıltı şeklinde ortaya çıkar. Bu, astımın iyi kontrol altında olmadığının göstergesi olabilir.
• Soğuk ve kuru hava solunum yollarını uyarır; kış aylarında ve dışarıda oynayan çocuklarda yakınmaların artmasının sık nedenlerindendir.
• Sigara dumanı ve güçlü kokular — parfüm, oda spreyi, temizleyici ve kalın duman — solunum yollarını doğrudan uyarır. Evde sigara içilmemesi, bu tabloda alınabilecek en etkili önlemlerden biridir.

Evde astım takibi nasıl yapılır?

Evde yapılan takibin iki ayağı vardır: yakınmaların kayıt altına alınması ve çevresel uyaranlardan kaçınılması. Kayıt, hafızaya güvenmekten çok daha işe yarar. Çocuğun hangi günlerde öksürdüğü, gece uykusunun kaç kez bölündüğü, hangi ortamlarda hırıltı yaptığı, hangi ilaçlardan sonra rahatladığı yazılırsa, doktor tabloyu çok daha net görebilir.

• Hekimin önerdiği ilaçlar yalnızca hekimin belirlediği şekilde ve sürede kullanılır. Sprey kullanımı düzenli ise, doğru tekniğin öğrenilmesi tedavinin etkisini doğrudan etkiler; her muayenede tekniğin gözden geçirilmesi istenir.
• Solunum yollarının açık tutulması için çocuk odasının tozdan arındırılması, yatak örtülerinin sık yıkanması, evcil hayvanların yatak odasına girmemesi ve düzenli havalandırma sağlanması işe yarar.
• Soğuk havada çocuğun ağzını ve burnunu bir atkıyla örtmek, solunan soğuk havanın uyaran etkisini azaltmaya yardımcı olabilir.
• Çocuğun nefes alışını siz de gözlemleyebilirsiniz. Göğsün üst kısmının fazla çıkıp inmesi, boyun ve omuzların kalkması, sürekli öksürük, uykuda horlama benzeri ses, ya da çocuğun konuşurken ara vermesi, solunumun zorlaştığının işaretleri olabilir.
• Büyük çocuklarda öksürük ve hırıltının kaydedilmesi, eğitim çağındaki çocukların kendi yakınmalarını ifade etmesini de kolaylaştırır.
• Okul yıllarında sınıftaki arkadaşların parfümü, tebeşir tozu, halı ve spor salonundaki kokular da tetikleyici olabilir. Sınıf ya da çocuğun oturduğu yer değiştiğinde yakınmaların değişip değişmediği gözlenmelidir; okul sağlık formunda çocuğun durumu yazılı olmalıdır.

Astım atağı sırasında ne yapılır?

Atağın en önemli özelliği, çocuğun kendini çok yorgun hissetmesi ve nefes almakta zorlanmasıdır. Öncelik sırası şöyledir:

1. Çocuğu sakin bir ortama alın ve oturtun. Ağlamak ve koşmak nefes alışını zorlaştırır; çocuğu yatırmak yerine yarı oturur pozisyona getirmek hava yolunu açık tutar.
2. Hekiminizin belirlediği, belirti giderici ilacı, öğretildiği şekilde kullanın. Bu uygulama doğrudan solunum yollarına etki eder ve çocuğun rahatlamasını sağlar.
3. Çocuğu yavaşlatın: nefesini burnundan alıp ağzından yavaşça vermeye çalışmak, göğsün hareketini yavaşlatmaya yardımcı olur.
4. Ortamı rahatlatın: odayı havalandırın, kalabalığı uzaklaştırın, sakin bir ses tonu kullanın. Ağlamanın ve hırıltının artması çocuğu daha da huzursuzlaştırır.
5. Durum düzelmiyorsa ya da aşağıda anlatılan acil işaretler varsa beklemeyin; vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun:

• Nefes alma belirgin biçimde zorlaştıysa, çocuk konuşamıyorsa, dudakların rengi soluklaşıyor ya da morarıyorsa.
• Hırıltı çok belirgin ve uzaktan bile duyulabiliyorsa ya da göğsün içeriden çekilmesi varsa.

Aşağıdaki durumlarda ise aynı gün hekime başvurulmalıdır:

• Öksürük uykuyu sürekli bölüyor, çocuk gündüz yorgun, halsiz ya da keyifsiz görünüyorsa.
• Aralıksız birkaç gün süren ve her gün artan bir öksürük varsa.
• Atak başladıktan sonra belirtiler saatler içinde düzelmiyorsa veya ataklar sıklaşıyorsa.
• Bir enfeksiyon sırasında hırıltı başladıysa ve enfeksiyon geçtikten sonra da devam ediyorsa.

Sık yapılan hatalar

1. İlacı yalnızca çok ağır olunca kullanmak. Bazı aileler belirti düzelene kadar beklemeyi tercih eder. Oysa hekiminizin belirlediği düzeni uygulamak, atakları sıklıkla azaltan en temel adımdır.
2. Dozu kendi kafanıza göre değiştirmek. Spreyi daha sık kullanmak ya da daha az kullanmak, tedavinin işe yaramasını değiştirebilir; bu, hekimin değerlendirmesiyle yapılacak bir karardır.
3. İyileşince tedaviyi bırakmak. Belirtiler kaybolduğunda kontrol tedavisinin de kesilmesi, yakınmaların kısa süre içinde geri dönmesine yol açabilir.
4. Öksürük şurubunu öksürüğü kesen bir çözüm sanmak. Bazı öksürük şurupları çocuklarda uygun değildir ve hekimin önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
5. Astımı “geçici” saymak. Birkaç hafta süren hırıltı ve gece öksürüğü, takip gerektiren bir tablo olduğu için ihmal edilmemelidir.

Sık sorulan sorular

Astımda her zaman hırıltı olur mu?

Hayır. Hırıltı, özellikle küçük bebeklerde en belirgin bulgu olsa da, büyük çocuklarda yalnızca öksürük — özellikle gece ve sabaha karşı artan öksürük — ile de ortaya çıkabilir. Bazı çocuklarda ise yakınma yalnızca egzersiz sırasında fark edilir. Bu yüzden “hırıltı yok” demek astım olmadığı anlamına gelmez.

Çocuğumun astım ilacı her gün kullanılmalı mı?

Bunu hekiminiz belirler. Bazı çocuklarda hekim yalnızca belirti olduğunda ilaca geçiş yaparken, bazılarında öksürük ya da hırıltı hiç yokken de düzenli olarak kullanılması gereken ilaçlar vardır. Bu ayrım, kendi başınıza yapılacak bir iş değildir; düzenli kullanılması gereken ilaçların doğru uygulanıp uygulanmadığı da her muayenede kontrol edilmelidir.

Astımı olan çocuk spor yapabilir mi?

Evet. Düzenli fiziksel aktivite astımlı çocuklar için de yararlıdır. Bunun için ısınma hareketlerinin süresi, soğuk havada ne yapılacağı ve egzersiz sırasında belirti olursa ne yapılması gerektiği hekiminizle konuşarak planlanmalıdır. Tedavi kontrol altına alındığında çoğu çocuk istediği sporu rahatça yapar.

Çocuğum gece öksürüyorsa ne yapmalıyım?

Öksürüğün hangi günlerde, ne kadar sürdüğünü ve uykuyu ne kadar böldüğünü not etmeniz gerekir. Bu kayıt, hekimin tabloyu değerlendirmesinde çok yardımcı olur. Öksürük gündüz de sürüyorsa, çocuk gündüz faaliyetlerinde etkileniyorsa ya da nefes alışında zorlanma fark ediyorsanız, randevu almak doğru olanıdır.

Solunum ilacını nasıl kullanmalıyım?

Sprey kullanımının doğru tekniği, ilacın etkisini doğrudan etkiler. Hangi yardımcı aparatın kullanılacağı, nefesin nasıl çekileceği ve ağız bakımının nasıl yapılacağı konusunda hekiminizden ve hemşirenizden mutlaka öğrenin. Her kontrolde tekniğin yeniden gözden geçirilmesi, tedavinin düzenli gitmesi açısından önemlidir.